Nói về sách thì so với thế hệ chúng ta, các bạn nhỏ ngày nay có rất nhiều cơ hội tiếp cận sách. Đủ các thể loại được đầu tư rất tốt từ hình thức lẫn nội dung, thiết kế riêng cho từng độ tuổi. Thông thường một quyển sách Mầm Non sẽ được ba mẹ đọc qua một vài lần để cung cấp nội dung hoặc hướng dẫn cách lật giở, chơi với sách. Sau đó trẻ sẽ tự “đọc sách” theo cách của mình. Nếu ba mẹ lên kế hoạch tương tác tốt với trẻ, thì việc đọc sách không chỉ giúp phát triển ngôn ngữ, mà còn xây dựng kiến thức nền tảng tuỳ theo nội dung sách. Việc liên kết các trải nghiệm bản thân trẻ với cách hành xử và cảm xúc của nhân vật hoặc dự đoán tình tiết sẽ diễn ra giúp hình thành khả năng suy luận, tư duy phản biện và các kỹ năng xã hội.

Trước khi đọc sách, ba mẹ cần xác định loại sách và cách thức tương tác phù hợp với mức độ phát triển của trẻ. Các bạn nhỏ dưới 2 tuổi thích các loại sách phát triển giác quan, kích thích sờ chạm, làm từ nhiều vật liệu khác nhau có màu sắc vui tươi hoặc những quyển sách lật mở (lip flap). Sách dành cho độ tuổi này sẽ không xây dựng một cấu trúc câu chuyện cụ thể mà chủ yếu giúp con phát triển nhận thức và ngôn ngữ về thế giới xung quanh như màu sắc, con vật, hình dạng… Hãy giúp trẻ chỉ vào các hình ảnh và gọi tên các nhân vật; sờ chạm và xác định tính chất của vật liệu làm sách như nỉ mềm, vải nhám, bìa cứng… và cho trẻ tự thực hiện thao tác lật giở để rèn vận động của ngón tay.

Với các bạn từ 2-3 tuổi, ba mẹ có thể nâng cao hơn mục tiêu tương tác bằng những quyển sách có nội dung đơn giản, cấu trúc câu và từ ngữ ngắn gọn. Thông thường, sách dành cho độ tuổi này sẽ có cấu trúc ngôn ngữ đơn giản, cấu trúc câu đôi khi có vần điệu hoặc gần như lặp lại trong suốt câu chuyện (Boo thích đi nhà sách; Boo thích đi công viên; Boo thích đến trường….). Vì vậy, hãy đọc có vần điệu, giả giọng các nhân vật và đừng ngại tạo ra những âm thanh vui nhộn để thu hút bé đồng thời biến giờ đọc sách thành một hoạt động vui vẻ, luôn được trẻ chờ đợi mỗi buổi tối. Việc sử dụng các câu hỏi đơn giản như ai đang làm gì, ở đâu?…sẽ giúp con phát triển tư duy và khả năng ngôn ngữ. Lưu ý câu hỏi và từ ngữ ba mẹ sử dụng để tương tác với con cần ngắn gọn, rõ ràng. Nếu trẻ có nhu cầu đọc lại quyển sách những lần sau thì cần linh hoạt thay đổi câu hỏi và cách tương tác để con không nhàm chán và quan trọng là mở rộng cơ hội học hỏi cho con. Đối với một số bạn 3 tuổi nhưng có sự vượt trội về tư duy và ngôn ngữ thì ba mẹ cũng có thể tham khảo các gợi ý cho các bạn lớn hơn bên dưới.

Đối với trẻ từ 4 tuổi trở lên, tổ chức giáo dục HighScope đã có những chia sẻ với cả Giáo viên và Phụ huynh để có thể tương tác hiệu quả với trẻ trong giờ đọc sách như sau:

1. Đọc sách đồng thời phát triển các kỹ năng xã hội: trước khi đọc sách cho trẻ, ba mẹ hãy đọc trước nội dung sách, chọn các điểm dừng để đặt câu hỏi tương tác. Ví dụ: hãy cho trẻ dự đoán nội dung câu chuyện thông qua hình ảnh bìa, sau đó dừng lại ở các tình tiết câu chuyện bên trong để trẻ dự đoán về cảm xúc của nhân vật; suy luận về các tình tiết hoặc dự đoán diễn tiến tiếp theo của câu chuyện. Tuỳ theo nội dung trả lời của con và mức độ phát triển tư duy của mỗi bạn mà ba mẹ có thể trò chuyện, thậm chí giả vờ tranh luận để con bày tỏ quan điểm của mình. Thông qua việc tương tác và đặt câu hỏi, việc đọc sách sẽ đồng thời phát triển các kỹ năng xã hội cần thiết như bảng thông tin dưới đây:

Các kỹ năng sẽ phát triển Câu hỏi ví dụ
Đọc hiểu tình tiết, tóm tắt câu chuyện. Chó sói đã làm gì? Chuyện gì xảy ra với ngôi nhà của heo anh? Quyển sách nói về điều gì?
Khả năng suy luận, dự đoán Vì sao heo anh xây nhà bằng rơm? Con nghĩ chuyện gì sẽ xảy ra với ngôi nhà khi chó sói đến?
Kết nối với các trải nghiệm Con đã bao giờ? Việc này làm con nhớ đến chuyện gì/quyển sách nào?
Thể hiện quan điểm cá nhân Nếu là tác giả, con sẽ kết thúc chuyện này thế nào?

Nếu con là heo em, con sẽ làm gì?

Khả năng tổng hợp thông tin, trình bày sự việc Quyển sách nói về điều gì? Hành động, sự kiện nào làm con nhớ nhất? Con kể lại nội dung ngắn gọn cho ba/mẹ nghe đi?
Mở rộng vốn từ Từ ….nghĩa là gì? Nó giống như từ nào con đã biết?
Nhận biết cảm xúc; khả năng đồng cảm với nhân vật Con nghĩ heo con cảm thấy thế nào khi các anh xây nhà nhanh và được đi chơi?

Nếu là con, con có buồn không?

2. Sách giúp nhận biết mặt chữ và hỗ trợ kỹ năng đọc:

Nếu con ở độ tuổi Lá chuẩn bị vào lớp Một thì đọc sách là một hoạt động hỗ trợ rất tốt. Đầu tiên, ba mẹ hãy hướng dẫn qui tắc đọc (từ trái sang phải, từ trên xuống dưới), giới thiệu khái niệm về đoạn văn, chữ viết hoa đầu hàng… Hãy rà ngón tay theo từng chữ đang được phát âm để trẻ liên kết hình ảnh của từ và cách phát âm. Đối với các bạn nhỏ, chữ cũng là hình ảnh nên việc ghi nhớ hình ảnh của chữ đi kèm với cách phát âm sẽ giúp con nhận diện và “đọc” được chữ dù chưa biết ráp vần. Ba mẹ đừng lo cách này sẽ ảnh hưởng đến việc học vần. Trí não trẻ con thẩm thấu tốt hơn chúng ta nghĩ; việc nhận biết được chữ cái, các từ, âm đơn giản thông qua đọc sách sẽ giúp con thoải mái hơn khi làm quen với môn tiếng Việt ở lớp Một.

Việc chọn lựa sách cho độ tuổi này cũng có một số khác biệt. Ba mẹ hãy chọn cho các quyển sách có nội dung dài hơn, cấu trúc câu và từ vựng đa dạng hơn để mở rộng ngôn ngữ cho các bạn. Nếu trẻ sẵn sàng, ở học kỳ 2 của lớp Lá, ba mẹ có thể bổ sung cho con một số sách thiếu nhi có nhiều chương như Mít Đặc, Dế Mèn phiêu lưu ký, Thần thoại Hy lạp… được trình bày theo dạng văn bản. Khác với truyện tranh, truyện chữ sẽ giúp phát triển tư duy ngôn ngữ và trí tưởng tượng tốt hơn vì nó giảm thiểu sự phân tán tập trung thông qua hình ảnh. Những câu chuyện dài, nhiều tình tiết cũng đồng thời mở rộng cơ hội trao đổi với con, từ đó chúng ta nhìn thấy tư duy và cách con ứng xử với các tình huống trong sách để nhẹ nhàng định hướng hành vi phù hợp khi con đối diện với thực tế cuộc sống.

3. Dạy con trân trọng sách và các sản phẩm sáng tạo

Một trong những ý tưởng khá mới mẻ mà HighScope đề cập là đọc sách giúp xây dựng nhận thức về sách nói riêng và các ấn phẩm in ấn nói chung. Bằng cách giới thiệu với con những thông tin thường được bỏ qua như tên tác giả, tên hoạ sĩ vẽ tranh, tên nhà xuất bản và một số thông tin liên quan (tuỳ theo từng độ tuổi), mục tiêu của HighScope là gieo cho trẻ những ý niệm ban đầu về sự tôn trọng các sản phẩm sáng tạo, trong trường hợp này là sách. Việc hiểu rằng một quyển sách ra đời có sự góp sức của nhiều người, qua nhiều công đoạn sẽ giúp con hình dung được cả quá trình sáng tạo nghệ thuật không hề đơn giản, từ đó mới có thái độ trân trọng sách. Ý tưởng này ba mẹ cũng có thể áp dụng với các bạn về sau bằng cách chọn nhiều loại sách khác nhau, từ truyện tranh, truyện ngắn, tập san thơ, tự điển bách khoa… Việc giải thích đây là loại sách gì, cấu trúc ngôn ngữ, phong cách trình bày, các phần của sách (mở đầu, các chương, phụ lục)… sẽ được trình bày khác nhau tuỳ theo thể loại sách sẽ giúp ích cho con rất nhiều trong cách hành văn, cách trình bày các ấn phẩm phục vụ cho quá trình học tập về sau.

Học tập và phát triển bản thân thông qua đọc sách, tài liệu là một kỹ năng cần phát triển trọn đời. Cũng giống như nhân cách và hành vi ứng xử, các thói quen lành mạnh như đọc sách, rèn luyện thể thao cần được gieo mầm ngay từ những năm đầu đời. Hy vọng những thông tin này sẽ giúp ích cho ba mẹ trong hành trình giúp con làm bạn với sách.